Polynesische dansen op een luau, uitgelegd

Eén woord, vele eilanden

Polynesië is een subregio van Oceanië, gevormd door meer dan 1.000 eilanden verspreid over de centrale en zuidelijke Stille Oceaan. De volkeren delen taalkundige verwantschap, culturele praktijken en traditionele overtuigingen, maar zij delen niet één dans. Hawaï, Tahiti, Tonga, Nieuw-Zeeland en Samoa liggen er allemaal in. Elk heeft zijn eigen dansen, en de show in Orlando noemt alle vijf, hoewel geen van de vijf heel Polynesië vertegenwoordigt. Deze gids licht elke traditie afzonderlijk toe, zodat u ze van elkaar kunt onderscheiden wanneer ze op het podium na elkaar worden uitgevoerd. De dansen op uw datum zijn de keuze van de organisator, en geen enkele gids kan een bepaald stuk beloven.

Hula, uit Hawaiʻi

Hula is een Hawaiiaanse dansvorm die een lied, of mele, tot uitdrukking brengt. De dans werd ontwikkeld op de Hawaiiaanse eilanden door de inheemse Hawaiianen die zich daar vestigden, en de danser beeldt de woorden van de mele uit in een visuele vorm. De twee belangrijkste categorieën zijn hula kahiko, de oude stijl die werd uitgevoerd vóór de westerse ontmoetingen en begeleid wordt door gezang en traditionele instrumenten, en hula ʻauana, die zich onder westerse invloed ontwikkelde en begeleid wordt door zang en instrumenten zoals de gitaar, de ʻukulele en de contrabas. Handbewegingen dragen het verhaal: ze kunnen een boom tonen die wiegt in de wind of een golf in de oceaan. Een hula kan zittend worden gedanst, in de noho-stijl, of staand, in de luna-stijl, en sommige dansen gebruiken beide.

De ʻōteʻa, uit Tahiti

De ʻōteʻa is een traditionele dans uit Tahiti, waarbij de dansers in meerdere rijen staan en figuren uitvoeren. Hij is gemakkelijk te herkennen aan het snelle heupenschudden en de grasrokken, en wordt vaak verward met hula, die doorgaans langzamer is en de handen en het verhaal vooropstelt in plaats van de heupen. De ʻōteʻa is een van de weinige Tahitiaanse mannendansen die bestonden vóór het Europese contact. Hij kan nu door mannen, door vrouwen of door beiden worden gedanst, en wordt begeleid door instrumenten, vooral drums, zonder zang. De gebaren beelden alledaagse bezigheden uit: voor mannen kunnen de thema's oorlogvoering of zeilen omvatten, terwijl ze voor vrouwen dichter bij huis of de natuur liggen, zoals het kammen van het haar of de vlucht van een vlinder. De drum kan de tōʻere zijn, een houten blok met een sleuf dat met stokken wordt beslagen, of de pahu, de oude Tahitiaanse staande drum.

De lakalaka, uit Tonga

De lakalaka is een Tongaanse groepsdans waarbij de uitvoerenden grotendeels stil blijven staan en alleen met hun armen gebaren maken. Hij wordt beschouwd als de nationale dans van Tonga en maakt deel uit van het immaterieel menselijk erfgoed. Het is de ideale dans voor formele gelegenheden zoals de verjaardag van de koning of de opening van een kerk. Het is ook een levende dans: wanneer er een feest nadert, schrijft een dichter teksten voor de gelegenheid, wordt muziek voor de strofen gekozen uit een verzameling typische melodieën, en worden de bewegingen vervolgens gechoreografeerd. De passen van de vrouwen zijn klein en hun armbewegingen vloeiend.

Haka, uit Nieuw-Zeeland

De haka is een ceremoniële dans uit de Māori-cultuur, uitgevoerd in groepsverband met krachtige bewegingen, stampende voeten en ritmisch geroepen begeleiding. Traditioneel wordt de haka door zowel mannen als vrouwen uitgevoerd bij uiteenlopende sociale gelegenheden, zoals het verwelkomen van hooggeplaatste gasten, het erkennen van grote prestaties of het markeren van een begrafenis. De haka wordt vaak in verband gebracht met de voorbereiding op de strijd, maar Māori-geleerden verwerpen de opvatting dat het doorgaans krijgsdansen zijn. Een groep die een haka uitvoert, wordt een kapa haka genoemd.

Poi en vuurpoi

Poi vindt zijn oorsprong bij de Māori van Nieuw-Zeeland, waar het nog altijd wordt beoefend. In het Māori kan poi zowel de voorwerpen betekenen die de dansers gebruiken, als de choreografie zelf of de begeleidende muziek; poi wordt doorgaans door vrouwen uitgevoerd. Māori-poi bestaan in twee vormen: kort, met koorden ter lengte van de vingertoppen tot de pols, en lang, met koorden ter lengte van de vingertoppen tot de schouder. Als podiumkunst omvat het zwaaien met vastgekoorde gewichten in ritmische en geometrische patronen. Poi heeft sindsdien ook elders aanhang gekregen, en het materiaal kan met verschillende effecten worden gemaakt, zoals vuur. De show in Orlando vermeldt vuurpoi onder haar onderdelen. Traditioneel werden poi gemaakt van harakeke, Nieuw-Zeelands vlas, en raupō.

Siva, sasa en de klapdans, uit Samoa

De siva is de traditionele Samoaanse dans, en de vrouwenversie gebruikt zachte bewegingen van handen en voeten op de maat van de muziek. De sasa is een groepsdans die zittend op een trommelritme wordt uitgevoerd, en de maulu'ulu is een groepsdans die uitsluitend door vrouwen wordt uitgevoerd. De faʻataupati, in het Engels de Samoan slap dance genoemd, wordt traditioneel door mannen uitgevoerd, meestal in groepsverband en zonder muzikale begeleiding. De show in Orlando wordt gepresenteerd door een Samoaanse familie uit Nuʻuuli op Tutuila, dus dit zijn de tradities die het dichtst bij hun eigen thuis staan.

De taualuga, Samoa's slotdans

De taualuga is een traditionele Samoaanse dans, beschouwd als het hoogtepunt van de Samoaanse podiumkunst en het middelpunt van de cultuur. De naam verwijst naar de laatste fase van de bouw van een traditioneel huis, wanneer de bovenste dakspant wordt vastgezet, en markeert zo de voltooiing van een grote taak. De dans is vaak de grande finale van een avond vol vermaak. Traditioneel wordt hij uitgevoerd door de zoon of dochter van een chief, en Samoanen beschouwen hem als heilig. De avond in Orlando sluit juist af met het vuurmes; de taualuga wordt hier beschreven omdat hij laat zien hoe een Samoaanse avond bedoeld is te eindigen. Hij wordt ook vaak gedanst als slotnummer op Samoaanse bruiloftsrecepties.

Het vuurmes, de finale

De Samoaanse vuurmessendans, in Samoa siva afi genoemd, vormt de afsluiting van de avond in Orlando. De eerste vuurmessen waren machetes die aan beide uiteinden met handdoeken waren omwikkeld, waarbij het midden van het lemmet onbedekt bleef. De handdoeken worden aangestoken en de danser zwaait het mes rond in acrobatische stunts. De dans is voortgekomen uit de ailao, waarin een Samoaanse krijger zijn vaardigheid met een strijdknots toonde. De familie achter de show in Orlando komt uit Nuʻuuli op Tutuila, en de organisator beschrijft hoe de dansen van de verschillende eilanden toewerken naar de vuurmesfinale. De aparte gids over vuurmessendansen behandelt de herkomst van het werktuig.

Lees verder: Vuurmessendans en zijn Samoaanse wortels

Vier dingen om op te letten

Een paar aanwijzingen helpen je de tradities van elkaar te onderscheiden wanneer ze na elkaar op het podium verschijnen. Geen ervan is een regel, want de organisator stelt de avond samen en de dansen kunnen per show verschillen, maar elk is een kenmerk dat de bronnen voor die traditie uitlichten. Houd ze in gedachten terwijl de show van het ene eiland naar het andere gaat, en de verschillen zouden makkelijk te horen en te zien moeten worden.

• Handen: in hula dragen de handen de woorden van een lied.
• Heupen en drums: de Tahitiaanse ʻōteʻa is snel en door drums geleid, zonder zang.
• Stilte: in de Tongaanse lakalaka bewegen de voeten nauwelijks en vertellen de armen het verhaal.
• Stemmen: haka wordt ritmisch geschreeuwd, en de Samoaanse klapdans heeft geen instrument nodig.
• Vlam: fire poi komt voort uit de Māori-kunst van poi, en het vuurmes is een Samoans werktuig.

Een woord over respect, en voor wie dit niet bedoeld is

Een dinershow perst levende tradities samen tot een paar minuten per stuk, en de organisator bepaalt wat er wordt getoond. Het is geen les, en het kan niet in de plaats komen van een dans in zijn eigen setting zien, zoals de formele gelegenheden waar een lakalaka wordt gedanst. Wil je de diepgang van één traditie, begin dan met de bronnen hieronder. Een dinershow met zitplaatsen kan slechts een stukje van elke traditie bevatten. Wil je een avond met zitplaats, diner, muziek en vuur, dan is dat waar de show voor is.